تنوع‌بخشی در سرمایه‌گذاری چیست و چرا اهمیت دارد؟

اگر تمام سرمایه به یک سهم، یک صنعت یا حتی یک نوع دارایی وابسته باشد، یک اتفاق نامطلوب می‌تواند بخش بزرگی از سبد را هم‌زمان تحت تأثیر قرار دهد. تنوع‌بخشی برای کاهش همین وابستگی به کار می‌رود.

تنوع‌بخشی در سرمایه‌گذاری یعنی پخش کردن سرمایه میان دارایی‌ها و موقعیت‌هایی که دقیقاً به یک عامل وابسته نیستند. هدف این کار تضمین سود نیست؛ هدف این است که عملکرد کل سبد بیش از حد به نتیجه یک انتخاب وابسته نباشد.

در ادامه می‌بینیم تنوع‌بخشی چگونه ریسک را کاهش می‌دهد، چه زمانی فقط ظاهری است و برای بررسی تنوع یک سبد باید به چه چیزهایی توجه کرد.

تنوع‌بخشی (Diversification) یک روش مدیریت ریسک است که در آن سرمایه میان چند دارایی، صنعت، ابزار یا کلاس دارایی توزیع می‌شود. منطق ساده است: اگر همه بخش‌های سبد در برابر یک اتفاق واکنش یکسانی نداشته باشند، افت یک بخش لزوماً به معنی افت مشابه کل سبد نیست.

برای مثال، داشتن چند سهم از شرکت‌های متفاوت معمولاً از داشتن تنها یک سهم متنوع‌تر است. اما تعداد دارایی‌ها به‌تنهایی کافی نیست. اگر همه آن سهم‌ها به یک صنعت، نرخ ارز یا عامل اقتصادی مشابه وابسته باشند، ممکن است در شرایط خاص هم‌زمان افت کنند.

بنابراین سؤال درست این نیست که «چند دارایی دارم؟»؛ بلکه باید پرسید «سبد من به چند منبع ریسک متفاوت وابسته است؟»

مهم‌ترین کاربرد تنوع‌بخشی، کاهش ریسک تمرکز است؛ یعنی وضعیتی که بخش بزرگی از سبد به یک دارایی، صنعت یا عامل مشترک وابسته باشد.

فرض کنید بخش عمده سرمایه شما در یک شرکت قرار دارد. حتی اگر تحلیل اولیه درست باشد، یک اتفاق مخصوص همان شرکت می‌تواند روی بخش بزرگی از سرمایه اثر بگذارد. در یک سبد متنوع‌تر، اثر چنین اتفاقی معمولاً محدودتر می‌شود.

تنوع‌بخشی می‌تواند نوسان ناشی از اتفاق‌های خاص هر شرکت یا صنعت را کاهش دهد، اما جلوی همه زیان‌ها را نمی‌گیرد. در دوره‌ای که کل بازار یا اقتصاد تحت فشار قرار می‌گیرد، چندین دارایی ممکن است هم‌زمان افت کنند.

برای بررسی دقیق‌تر این موضوع، مقاله مدیریت ریسک در سرمایه‌گذاری چیست؟ راهنمای کاهش ریسک سبد می‌تواند تصویر کامل‌تری از انواع ریسک سبد بدهد.

برای فهم اثر تنوع‌بخشی، تفکیک دو نوع ریسک مفید است.

ریسک غیرسیستماتیک یا ریسک خاص به عواملی مربوط است که بیشتر یک شرکت، صنعت یا بخش محدود از بازار را تحت تأثیر قرار می‌دهند؛ برای مثال مشکل عملیاتی یک شرکت، تغییر شرایط رقابتی یک صنعت یا شکست یک محصول.

پخش سرمایه میان دارایی‌هایی که دقیقاً در معرض همان ریسک‌ها نیستند می‌تواند سهم این نوع ریسک را در کل سبد کاهش دهد. با این حال بهتر است از عبارت‌هایی مثل «حذف کامل ریسک» استفاده نکنیم؛ در عمل همبستگی دارایی‌ها و شرایط بازار ثابت نیست.

ریسک سیستماتیک به عواملی مربوط است که بخش بزرگی از بازار یا اقتصاد را تحت تأثیر قرار می‌دهند. تغییرات گسترده اقتصادی، نرخ‌های بهره، تورم یا شوک‌های کلان می‌توانند نمونه‌هایی از این نوع ریسک باشند.

اضافه کردن سهم‌های بیشتر از همان بازار، این ریسک را از بین نمی‌برد. تنوع میان کلاس‌های دارایی می‌تواند نوع و شدت مواجهه سبد با بعضی ریسک‌ها را تغییر دهد، اما هیچ ترکیبی سبد را در برابر همه شوک‌های بازار مصون نمی‌کند.

یکی از اشتباه‌های رایج این است که تعداد زیاد دارایی را معادل سبد متنوع بدانیم.

فرض کنید سبدی از چند سهم مختلف دارید، اما بیشتر آن‌ها متعلق به یک صنعت هستند یا سودآوری‌شان به عامل اقتصادی مشابهی وابسته است. ظاهر سبد متنوع است، ولی منبع ریسک آن همچنان متمرکز مانده است.

همین مسئله درباره صندوق‌ها هم وجود دارد. داشتن چند صندوق لزوماً تنوع بیشتری ایجاد نمی‌کند؛ ممکن است بخش بزرگی از دارایی‌های پایه آن‌ها با هم هم‌پوشانی داشته باشد.

در نتیجه، هنگام بررسی تنوع باید علاوه بر تعداد دارایی‌ها، وزن هر دارایی، صنعت، کلاس دارایی و میزان هم‌پوشانی میان آن‌ها را هم بررسی کرد.

همبستگی نشان می‌دهد بازده دو دارایی تا چه اندازه معمولاً در یک جهت حرکت می‌کند. هرچه رفتار دو دارایی شبیه‌تر باشد، ترکیب آن‌ها معمولاً تنوع کمتری ایجاد می‌کند.

هدف این نیست که حتماً دارایی‌هایی پیدا کنیم که همیشه خلاف جهت هم حرکت کنند؛ چنین رابطه‌ای در دنیای واقعی پایدار نیست. موضوع مهم‌تر این است که کل سبد به یک عامل مشترک وابسته نباشد.

همبستگی نیز می‌تواند در طول زمان تغییر کند، به‌خصوص در دوره‌های پرتنش بازار. به همین دلیل تنوع‌بخشی باید به‌صورت دوره‌ای بررسی شود، نه اینکه یک‌بار انجام شود و برای همیشه معتبر فرض شود.

تنوع‌بخشی را در چه سطوحی می‌توان انجام داد؟

تنوع یک سبد را می‌توان در چند سطح بررسی کرد:

میان کلاس‌های دارایی: برای مثال ترکیب دارایی‌هایی با ویژگی‌های ریسک و بازده متفاوت به‌جای وابستگی کامل به یک بازار.

درون هر کلاس دارایی: برای مثال پخش سرمایه سهامی میان شرکت‌ها و صنایع مختلف، نه تمرکز روی یک سهم یا صنعت.

میان ابزارهای سرمایه‌گذاری: استفاده از ترکیبی از ابزارهای مستقیم و صندوق‌ها، در صورتی که واقعاً دارایی‌های پایه متفاوتی داشته باشند.

از نظر وزن‌ها: حتی یک سبد با تعداد زیاد دارایی می‌تواند متمرکز باشد اگر بخش بزرگی از ارزش آن در چند موقعیت محدود جمع شده باشد.

این موضوع مستقیماً به نحوه توزیع وزن دارایی‌ها در سبد مربوط می‌شود. تنوع‌بخشی بررسی می‌کند این وزن‌ها تا چه اندازه میان منابع ریسک متفاوت پخش شده‌اند.

این دو مفهوم به هم نزدیک‌اند اما یکسان نیستند.

تخصیص دارایی مشخص می‌کند چه سهمی از سبد به کلاس‌های مختلف دارایی اختصاص پیدا کند. تنوع‌بخشی بررسی می‌کند سرمایه در داخل و میان این بخش‌ها تا چه اندازه روی چند منبع ریسک متفاوت پخش شده است.

برای مثال ممکن است بخشی از سبد به سهام اختصاص داده شده باشد؛ اما اگر تمام این بخش فقط شامل یک شرکت باشد، تخصیص دارایی انجام شده ولی تنوع در بخش سهام پایین است.

نه. هدف تنوع‌بخشی افزایش تعداد دارایی‌ها بدون منطق نیست.

اضافه کردن یک دارایی جدید زمانی مفید است که واقعاً وابستگی سبد را کاهش دهد یا نقش مشخصی در ترکیب دارایی‌ها داشته باشد. اگر دارایی جدید همان ریسک‌های موقعیت‌های قبلی را تکرار کند، ممکن است فقط مدیریت سبد را پیچیده‌تر کند.

تعداد مناسب دارایی‌ها یک عدد ثابت برای همه سرمایه‌گذاران نیست. اندازه سرمایه، نوع ابزارها، میزان هم‌پوشانی، هزینه معاملات و توان پیگیری سبد روی این تصمیم اثر دارند.

به همین دلیل به‌جای جست‌وجوی یک «تعداد بهینه» ثابت، بهتر است تمرکز، هم‌پوشانی و نقش هر دارایی در سبد ارزیابی شود.

برای ارزیابی تنوع سبد می‌توان چند سؤال ساده مطرح کرد:

اگر با گذشت زمان وزن بعضی دارایی‌ها بیش از حد بزرگ یا کوچک شود، ممکن است سبد دوباره متمرکز شود. در این شرایط ریبالانس می‌تواند برای بازگرداندن سبد به ترکیب هدف استفاده شود. توضیح کامل این فرایند در مقاله ریبالانس سبد سرمایه‌گذاری چیست و چه زمانی باید انجام شود؟ آمده است.

برای بررسی ریسک تمرکز، بهتر است وزن دارایی‌ها، هم‌پوشانی آن‌ها و وابستگی بخش‌های مختلف سبد به عوامل مشترک را کنار هم بررسی کنید.

تنوع‌بخشی در سرمایه‌گذاری یعنی کاهش وابستگی کل سبد به یک دارایی، صنعت یا منبع ریسک. این کار با زیاد کردن صرف تعداد سهم‌ها انجام نمی‌شود؛ باید بررسی کرد دارایی‌ها واقعاً چه تفاوتی با هم دارند و هرکدام چه وزنی در سبد دارند.

یک سبد متنوع همچنان می‌تواند زیان کند، اما هدف این است که نتیجه کل سرمایه‌گذاری به عملکرد یک انتخاب محدود وابسته نباشد.

در عمل، بررسی تنوع باید همراه با تخصیص دارایی، ریسک تمرکز و ریبالانس انجام شود تا ترکیب سبد در طول زمان از هدف اصلی فاصله نگیرد.

ترکیب سبدتان را در بورس‌تک بررسی کنید و ببینید سرمایه شما تا چه اندازه روی چند دارایی یا بازار محدود متمرکز شده است.