اختیار معامله چیست؟ آموزش مقدماتی آپشن در بورس

اختیار معامله یا Option یکی از ابزارهای مشتقه بازار سرمایه است. برخلاف خرید مستقیم سهم، در اینجا موضوع معامله «حق خرید یا فروش یک دارایی با شرایط مشخص» است؛ حقی که برای خریدار اختیار ایجاد می‌شود و در مقابل، فروشنده قرارداد تعهدی می‌پذیرد.

آپشن می‌تواند برای سناریوهای مختلفی مثل پوشش بخشی از ریسک، گرفتن موقعیت روی رشد یا افت قیمت و ساخت استراتژی‌های ترکیبی استفاده شود. اما همین انعطاف باعث می‌شود ریسک آن هم به نوع موقعیت بستگی داشته باشد و قبل از معامله، شناخت سازوکار قرارداد ضروری باشد.

در این راهنمای مقدماتی، مفهوم اختیار معامله، تفاوت Call و Put، اجزای اصلی قرارداد، وضعیت‌های ITM و ATM و OTM، ریسک خریدار و فروشنده و نکات پایه بازار اختیار معامله در بورس ایران را بررسی می‌کنیم.

قرارداد اختیار معامله (Option Contract) قراردادی است که به خریدار حق می‌دهد دارایی پایه را با قیمت مشخص و طبق شرایط زمانی قرارداد بخرد یا بفروشد؛ بدون اینکه خریدار الزام داشته باشد از این حق استفاده کند.

در مقابل، فروشنده اختیار در ازای دریافت مبلغ قرارداد یا پرمیوم، تعهد می‌پذیرد که اگر شرایط اعمال قرارداد فراهم شد و خریدار درخواست اعمال داد، تعهد خود را طبق مقررات و مشخصات قرارداد انجام دهد.

بنابراین مهم‌ترین تفاوت دو طرف این است: خریدار «حق» دارد و فروشنده «تعهد» می‌پذیرد.

در بازار ایران نیز تعریف مقرراتی اختیار معامله بر همین رابطه حق و تعهد استوار است و جزئیاتی مثل سبک اعمال، زمان‌بندی اعمال، نوع تسویه، اندازه قرارداد و وجه تضمین در مشخصات هر قرارداد اعلام می‌شود.

وقتی سهم می‌خرید، مالک بخشی از یک شرکت می‌شوید و ارزش سرمایه‌گذاری شما مستقیماً با قیمت و وضعیت همان سهم تغییر می‌کند. در اختیار معامله، شما خودِ سهم را نمی‌خرید؛ یک قرارداد مشتقه می‌خرید یا می‌فروشید که ارزش آن به دارایی پایه و چند عامل دیگر وابسته است.

همین تفاوت باعث می‌شود قیمت آپشن فقط با بالا یا پایین رفتن سهم تغییر نکند. قیمت اعمال، زمان باقی‌مانده تا سررسید، نوسان‌پذیری دارایی پایه و شرایط بازار نیز می‌توانند روی پرمیوم قرارداد اثر بگذارند.

به همین دلیل ممکن است جهت حرکت سهم را درست پیش‌بینی کنید، اما نتیجه معامله آپشن دقیقاً مطابق انتظار شما نباشد.

اجزای اصلی قرارداد اختیار معامله

برای خواندن یک قرارداد آپشن باید چند مفهوم پایه را بشناسید.

دارایی پایه (Underlying Asset) دارایی‌ای است که قرارداد اختیار بر اساس آن تعریف شده است؛ برای مثال یک سهم یا یک صندوق قابل معامله. تغییر قیمت دارایی پایه یکی از عوامل اصلی اثرگذار بر ارزش اختیار معامله است.

قیمت اعمال (Strike Price یا Exercise Price) قیمتی است که حق خرید یا فروش دارایی پایه بر اساس آن تعریف می‌شود. قیمت اعمال با قیمت روز دارایی پایه یکسان نیست و مقایسه این دو برای تشخیص وضعیت ITM، ATM یا OTM اهمیت دارد.

قیمت اعمال را باید در کنار قیمت دارایی پایه و پرمیوم قرارداد بررسی کرد، چون هر سه روی وضعیت و نتیجه موقعیت اثر می‌گذارند.

تاریخ سررسید (Expiration Date) زمانی است که دوره قرارداد به پایان می‌رسد. امکان و زمان اعمال اختیار به سبک اعمال و مقررات همان قرارداد بستگی دارد؛ بنابراین نباید برای همه آپشن‌ها فرض کرد که خریدار در هر زمانی تا سررسید امکان اعمال دارد.

در مشخصات قراردادهای اختیار معامله بورس ایران، سبک اعمال و زمان‌بندی فرآیند اعمال به‌صورت جداگانه اعلام می‌شود؛ بنابراین قبل از معامله باید مشخصات همان نماد بررسی شود.

پرمیوم (Premium) قیمت خودِ قرارداد اختیار معامله است؛ مبلغی که خریدار برای به‌دست آوردن حق اختیار می‌پردازد و فروشنده در ازای قبول تعهد دریافت می‌کند.

پرمیوم می‌تواند تحت تأثیر قیمت دارایی پایه، قیمت اعمال، زمان باقی‌مانده تا سررسید، نوسان‌پذیری و عرضه و تقاضای بازار تغییر کند. برای توضیح کامل‌تر ارزش ذاتی و ارزش زمانی، مقاله پرمیوم اختیار معامله چیست و چگونه تعیین می‌شود؟ را بخوانید.

اندازه قرارداد (Contract Size) مشخص می‌کند هر قرارداد اختیار نماینده چه تعداد سهم یا واحد از دارایی پایه است.

اندازه قرارداد را نباید یک عدد ثابت برای تمام آپشن‌های بازار ایران در نظر گرفت. این مقدار در مشخصات قرارداد هر نماد اعلام می‌شود و سرمایه‌گذار باید قبل از معامله همان مشخصات را بررسی کند.

دو نوع اصلی اختیار معامله، اختیار خرید (Call Option) و اختیار فروش (Put Option) هستند.

خریدار اختیار خرید، حق دارد دارایی پایه را با قیمت اعمال و طبق شرایط قرارداد خریداری کند. به‌طور معمول، افزایش قیمت دارایی پایه می‌تواند به نفع خریدار Call باشد، اما سودده بودن معامله فقط به این موضوع وابسته نیست؛ پرمیوم پرداختی و زمان باقی‌مانده تا سررسید هم اهمیت دارند.

مثال آموزشی: فرض کنید قیمت دارایی پایه ۱۰۰۰ تومان، قیمت اعمال Call برابر ۱۱۰۰ تومان و پرمیوم ۵۰ تومان به ازای هر واحد باشد. اگر در سررسید قیمت دارایی پایه ۱۵۰۰ تومان باشد، ارزش ذاتی Call برابر ۴۰۰ تومان است. در یک محاسبه ساده و قبل از هزینه‌ها، نتیجه خالص نسبت به پرمیوم پرداختی ۳۵۰ تومان به ازای هر واحد خواهد بود.

این اعداد صرفاً مثال آموزشی‌اند و هزینه معاملات، اندازه قرارداد، نحوه تسویه و سایر عوامل در آن لحاظ نشده‌اند.

خریدار اختیار فروش، حق دارد دارایی پایه را با قیمت اعمال و طبق شرایط قرارداد بفروشد. Put می‌تواند برای گرفتن موقعیت روی کاهش قیمت یا در بعضی ساختارها برای پوشش بخشی از ریسک یک دارایی استفاده شود.

مثال آموزشی: فرض کنید قیمت اعمال یک Put برابر ۹۵۰ تومان و پرمیوم آن ۴۰ تومان باشد. اگر در سررسید قیمت دارایی پایه به ۶۰۰ تومان برسد، ارزش ذاتی Put برابر ۳۵۰ تومان است. در یک محاسبه ساده و قبل از هزینه‌ها، نتیجه خالص نسبت به پرمیوم پرداختی ۳۱۰ تومان به ازای هر واحد خواهد بود.

خرید Put را نباید معادل «بیمه کامل سبد» دانست؛ برای پوشش ریسک باید اندازه قرارداد، دارایی پایه، قیمت اعمال، سررسید و هزینه پرمیوم با موقعیت اصلی هماهنگ باشند.

تفاوت اصلی Call و Put در نوع حقی است که به خریدار می‌دهند؛ Call حق خرید و Put حق فروش دارایی پایه را ایجاد می‌کند.

برای هر Call یا Put می‌توان در سمت خرید یا فروش قرارداد قرار گرفت. بنابراین چهار موقعیت پایه وجود دارد:

خریدار Call برای به‌دست آوردن حق خرید، پرمیوم می‌پردازد. اگر قرارداد بدون ارزش کافی منقضی شود، خریدار ممکن است کل پرمیوم پرداختی را از دست بدهد. در یک Call ساده، حداکثر زیان خریدار معمولاً به پرمیوم و هزینه‌های مرتبط محدود می‌شود.

فروشنده Call پرمیوم دریافت می‌کند و در مقابل تعهد می‌پذیرد. ریسک این موقعیت به پوشش‌دار یا بدون‌پوشش بودن آن بستگی دارد. در فروش Call بدون پوشش، اگر قیمت دارایی پایه رشد زیادی کند، زیان بالقوه می‌تواند بسیار بزرگ و از نظر نظری نامحدود باشد.

خریدار Put برای حق فروش دارایی پایه پرمیوم می‌پردازد. حداکثر زیان او در یک موقعیت ساده معمولاً به پرمیوم پرداختی محدود می‌شود. سود بالقوه نیز برخلاف Long Call نامحدود نیست، چون قیمت دارایی پایه نمی‌تواند از صفر پایین‌تر برود.

فروشنده Put پرمیوم دریافت می‌کند و اگر قرارداد اعمال شود ممکن است موظف به خرید دارایی پایه با قیمت اعمال شود. در افت شدید دارایی پایه، زیان این موقعیت می‌تواند قابل‌توجه باشد.

این چهار حالت فقط ساختارهای پایه‌اند. استراتژی‌های چندبخشی مانند Spread، Covered Call یا Protective Put ترکیب چند موقعیت هستند و ریسک و بازده متفاوتی دارند.

یکی از مفاهیم مهم در آموزش اختیار معامله، Moneyness یا وضعیت قرارداد نسبت به قیمت اعمال است.

برای اختیار خرید، وقتی قیمت دارایی پایه بالاتر از قیمت اعمال باشد، قرارداد از نظر ارزش ذاتی ITM است. برای اختیار فروش، زمانی که قیمت دارایی پایه پایین‌تر از قیمت اعمال باشد، Put در وضعیت ITM قرار می‌گیرد.

وقتی قیمت دارایی پایه برابر یا بسیار نزدیک به قیمت اعمال باشد، قرارداد ATM در نظر گرفته می‌شود.

برای Call، وقتی قیمت دارایی پایه پایین‌تر از قیمت اعمال باشد، قرارداد OTM است. برای Put، زمانی که قیمت دارایی پایه بالاتر از قیمت اعمال باشد، قرارداد OTM محسوب می‌شود.

نکته مهم: «در سود» بودن قرارداد از نظر Moneyness به معنی سودده بودن معامله برای خریدار نیست. پرمیوم پرداختی و هزینه‌ها نیز باید در محاسبه سود و زیان در نظر گرفته شوند. برای همین یک Call می‌تواند ITM باشد اما خریدار هنوز نسبت به قیمت خرید قرارداد در زیان باشد.

آپشن فقط برای پیش‌بینی جهت بازار استفاده نمی‌شود. کاربرد آن به نوع موقعیت و استراتژی بستگی دارد.

Call و Put به سرمایه‌گذار اجازه می‌دهند با پرداخت پرمیوم نسبت به تغییر قیمت دارایی پایه موقعیت بگیرد. این ساختار می‌تواند سرمایه اولیه کمتری نسبت به خرید مستقیم کل دارایی پایه نیاز داشته باشد، اما درصد زیان نیز می‌تواند بالا باشد و خریدار حتی کل پرمیوم را از دست بدهد.

بعضی استراتژی‌های اختیار معامله برای کاهش بخشی از ریسک دارایی موجود طراحی می‌شوند. Protective Put یکی از نمونه‌های شناخته‌شده است. این پوشش رایگان نیست و هزینه پرمیوم می‌تواند بازده نهایی را کاهش دهد.

ترکیب Call و Put یا خرید و فروش چند قرارداد می‌تواند پروفایل‌های متفاوتی از ریسک و بازده ایجاد کند. اما پیچیده‌تر شدن استراتژی به معنی کم‌ریسک شدن خودکار آن نیست.

عبارت‌هایی مثل «کسب درآمد مستمر در بازار خنثی» نباید به‌عنوان نتیجه قطعی مطرح شوند؛ استراتژی‌های فروش اختیار در بازارهای کم‌نوسان نیز می‌توانند در صورت حرکت شدید بازار زیان ایجاد کنند.

اختیار معامله می‌تواند با سرمایه‌ای کمتر نسبت به ارزش کل دارایی پایه، میزان قابل‌توجهی از آن ارزش را تحت تأثیر قرار دهد. به این ویژگی اهرم گفته می‌شود.

اهرم فقط سود را بزرگ نمی‌کند. اگر سناریوی معامله درست پیش نرود، درصد زیان نسبت به سرمایه‌ای که برای خرید قرارداد پرداخت شده می‌تواند بسیار بالا باشد و خریدار ممکن است ۱۰۰٪ پرمیوم خود را از دست بدهد.

برای فروشندگان اختیار نیز ریسک می‌تواند از پرمیوم دریافتی بسیار بیشتر باشد. به همین دلیل قبل از ورود به موقعیت‌های فروش، درک وجه تضمین و تعهدات قرارداد ضروری است.

در ساختار معمول اختیار معامله، خریدار برای ایجاد موقعیت خرید پرمیوم قرارداد را پرداخت می‌کند. فروشنده چون تعهد می‌پذیرد، ممکن است ملزم به تأمین وجه تضمین طبق ضوابط بازار باشد.

در بورس ایران، وجه تضمین موقعیت‌های باز فروش و نحوه تعدیل آن بر اساس مقررات و مشخصات قرارداد تعیین می‌شود. بنابراین عدد وجه تضمین را نباید به‌صورت ثابت در یک مقاله آموزشی عمومی اعلام کرد.

اگر وجه تضمین یا الزامات موقعیت فروش را بررسی می‌کنید، همیشه مشخصات همان قرارداد و مقررات جاری بازار را مبنا قرار دهید.

در بازار اختیار معامله ایران، نمادهای اختیار خرید معمولاً با حرف «ض» و اختیار فروش با حرف «ط» شناخته می‌شوند. بخش دیگر نماد به دارایی پایه و شناسه قرارداد مربوط است.

با این حال، از روی نام نماد به‌تنهایی نمی‌توان تمام مشخصات قرارداد را فهمید. قیمت اعمال، سررسید، اندازه قرارداد، سبک اعمال، نحوه تسویه، وجه تضمین و سایر جزئیات باید از مشخصات رسمی همان قرارداد بررسی شوند.

بورس تهران در مشخصات قرارداد، مواردی مانند دارایی پایه، نماد، قیمت اعمال، سبک اعمال، زمان‌بندی اعمال، وجه تضمین، سررسید و دوره معاملاتی را اعلام می‌کند.

سبک اعمال مشخص می‌کند خریدار در چه زمانی امکان استفاده از حق خود را دارد. در تعریف عمومی، اختیار آمریکایی می‌تواند طبق شرایط خود پیش از سررسید هم قابل اعمال باشد، در حالی که اختیار اروپایی در سررسید اعمال می‌شود. بعضی بازارها یا قراردادها می‌توانند ساختارهای دیگری هم داشته باشند.

در بازار ایران، سبک اعمال در مشخصات هر قرارداد اعلام می‌شود؛ بنابراین نباید بدون بررسی مشخصات نماد فرض کرد همه قراردادها دقیقاً یک شیوه اعمال دارند.

این بررسی‌ها جای آموزش تخصصی و مطالعه مشخصات رسمی قرارداد را نمی‌گیرند، اما کمک می‌کنند قبل از ورود فقط به «درصد سود احتمالی» نگاه نکنید.

برای آشنایی با اصول کنترل ریسک، مقاله مدیریت ریسک در سرمایه‌گذاری چیست؟ راهنمای کاهش ریسک سبد را بخوانید.

اختیار معامله ابزاری مشتقه است که به خریدار حق خرید یا فروش دارایی پایه را با قیمت و شرایط مشخص می‌دهد و در مقابل، فروشنده تعهد قرارداد را می‌پذیرد.

برای فهم یک آپشن فقط دانستن جهت بازار کافی نیست. قیمت اعمال، سررسید، پرمیوم، اندازه قرارداد، سبک اعمال، نقدشوندگی و نوع موقعیت هم روی ریسک و نتیجه معامله اثر می‌گذارند.

اگر تازه وارد بازار اختیار معامله شده‌اید، ابتدا سازوکار Call و Put و مشخصات قرارداد را یاد بگیرید و بعد سراغ استراتژی‌های ترکیبی یا موقعیت‌های فروش بروید.

در بورس‌تک می‌توانید اطلاعات بازار اختیار معامله را در کنار قیمت اعمال، سررسید و سایر مشخصات قراردادها بررسی کنید.